Căng thẳng Nga – Thổ leo thang do khác biệt lợi ích
26-11-2015 05:19

(Toquoc) - Việc một thành viên NATO bắn hạ chiến đấu cơ Nga làm dấy lên lo ngại căng thẳng leo thang giữa những cựu thù thời Chiến tranh Lạnh.

Theo kênh truyền hình tư nhân Haberturk (Thổ Nhĩ Kỳ) ngày 24/11, một máy bay chiến đấu của Nga đã bị bắn hạ ở Syria, gần biên giới với Thổ Nhĩ Kỳ. Tổng thống nước này Recep Tayyip Erdogan cũng đã khẳng định trên truyền hình rằng không quân Thổ Nhĩ Kỳ đã tuân thủ quy ước giao chiến khi phóng tên lửa hạ chiếc máy bay "vi phạm không phận", theo Reuters.

"Bất chấp việc đã được cảnh báo tới 10 lần, chiếc chiến đấu cơ vẫn vi phạm vùng trời Thổ Nhĩ Kỳ và bị F-16 của chúng tôi bắn hạ theo quy ước giao chiến. Mọi người phải tôn trọng quyền bảo về biên giới của Thổ Nhĩ Kỳ", ông Erdogan nhấn mạnh.

Trong cùng ngày, Bộ Quốc phòng Nga đã xác nhận máy bay bị bắn rơi là Su-24. Chiếc Su-24 của hạm đội máy bay Nga vừa rơi xuống Cộng hòa Arab Syria do bị bắn từ mặt đất", hãng Sputnik dẫn lời Bộ này tuyên bố.

Theo phía Nga thì máy bay nước này lúc đó đang ở độ cao 6.000 m và cách biên giới Thổ Nhĩ Kỳ 1km. Sau khi bị bắn, máy báy Nga đã rơi xuống vị trí cách biên giới Thổ Nhĩ Kỳ 4 km. Quân đội chính phủ Syria cũng lên án vụ việc và cho rằng Thổ Nhĩ Kỳ bắn rơi máy bay Nga là "vi phạm chủ quyền của Syria".

Một phi công của chiếc Su-24M đã bị phiến quân Syria gần biên giới Thổ Nhĩ Kỳ bắn chết trong quá trình nhảy dù còn phi công còn lại bị thương và đã được giải cứu thành công.

Căng thẳng Nga – Thổ leo thang do khác biệt lợi ích - ảnh 1
Hình ảnh rada do Thổ Nhĩ Kỳ cung cấp cho thấy máy bay Nga đã bay qua một vùng đất nhỏ của Thổ Nhĩ Kỳ (đoạn màu hồng)

Bà Stefanie von Hlatky, giám đốc Trung tâm Chính sách Quốc phòng và Quốc tế thuộc Đại học Queen ở Kingston, Canada cho rằng vấn đề mấu chốt nhất hiện nay cần được làm sáng tỏ là chiếc Su-24 của Nga bị bắn rơi trong vùng đệm, hay trên vùng trời của Thổ Nhĩ Kỳ. Vấn đề này chỉ có thể được làm sáng tỏ bằng hình ảnh radar rõ ràng hơn được hai bên cung cấp trong những ngày tới đây, nhưng nếu máy bay Nga bị bắn trong vùng đệm, rõ ràng Thổ Nhĩ Kỳ đã vi phạm các quy tắc giao chiến phổ biến được quân đội các nước trên thế giới chấp nhận.

Động cơ nào?

Trong nhiều năm gần đây, máy bay Nga đã từng áp sát không phận Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) ở Baltic và NATO sau đó có điều tiêm kích tới áp sát. Trong một vài vụ việc, máy bay của hai bên gần như va chạm giữa không trung nhưng hai bên chưa bao giờ có ý định bắn vào nhau.

Theo Vox, các quan chức Nga có xu hướng coi NATO là một khối thống nhất và Thổ Nhĩ Kỳ, một thành viên chủ chốt của NATO, cũng sẽ không trực tiếp bắn hạ họ. Tuy nhiên, Thổ Nhĩ Kỳ đã có phản ứng khác biệt.

Cũng theo bà Hlatky, dựa trên các quy tắc giao chiến thông thường, không phải lúc nào chiến đấu cơ các nước cũng phóng tên lửa vào máy bay vi phạm không phận. Và dù mỗi nước đều có những quy định ứng xử riêng khi đối phó với các trường hợp xâm phạm, nhưng là một thành viên của NATO, Thổ Nhĩ Kỳ phải tuân thủ các quy trình hoạt động tiêu chuẩn như các nước khác.

Một trong số những lí do cho động thái của Ankara, theo nhiều chuyên gia Nga là để bảo vệ các lực lượng được nước này hậu thuẫn trong “cuộc chiến riêng” của Thổ Nhĩ Kỳ tại Syria. Đây là một phần trong những nỗ lực để đưa Ankara trở thành một nhân tố lớn tại Trung Đông. 

Tại khu vực xung quanh nơi chiếc Su-24 rơi ở Syria tập trung khoảng 1.000 tay súng đến từ Bắc Caucasus và lực lượng chiến binh người Turk địa phương lên tới 7.000 người gọi là nhóm "Turkuman". Thông tin về việc các tay súng Bắc Caucasus đi nghỉ hay điều trị ở Thổ Nhĩ Kỳ cũng đã không ít lần xuất hiện trên báo chí Nga và phương Tây. Không chỉ là lực lượng lớn, "Turkuman" cũng đã được các chuyên gia Thổ Nhĩ Kỳ huấn luyện và trong hàng ngũ này có cả sự hiện diện của sỹ quan quân đội Thổ Nhĩ Kỳ.
Trong tuần qua, Nga đã thực hiện ném bom khu vực của "Turkuman", đồng thời là nơi có tuyến đường trọng yếu để tuồn vũ khí từ Thổ Nhĩ Kỳ vào Syria cho “các nhóm phiến quân nổi dậy thân phương Tây”. Thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ Ahmet Davutoglu lên án “các cuộc tấn công man rợ” nhằm vào “những người anh em gốc Thổ” còn Bộ Ngoại giao nước này cũng cảnh báo chiến dịch ném bom “có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng”.

Theo chuyên gia phân tích quốc tế Mike Whitney, ông Erdogan đang nhắm tới một mục tiêu lớn hơn là lật đổ chính phủ Damascus và thiết lập các "vùng đệm" bên kia biên giới Syria. Và Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông và Trung Á, chuyên gia quân sự và địa chính trị Semen Bagdasarov cũng cho rằng Thổ Nhĩ Kỳ đang tìm cách hiện thực ý tưởng đó.

Vùng đệm này đã cho phép những tay súng Hồi giáo cực đoan vận chuyển dầu khai thác từ Syria đến Thổ Nhĩ Kỳ. Mỗi tháng, nhóm Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) được cho là thu về 50 triệu USD từ việc bán dầu khai thác trái phép tại Syria và Iraq. Dầu thô được bán với giá 35 USD/thùng, và thậm chí giảm chỉ còn 10 USD/thùng. 

Tổng thống Nga Vladimir Putin đã khẳng định rằng Nga biết rõ một lượng lớn dầu IS khai thác được đưa sang Thổ Nhĩ Kỳ. Thủ tướng Nga Medvedev cũng thông báo rằng Nga có những tài liệu chứng minh rằng một số quan chức Thổ Nhĩ Kỳ đã nhận được lợi ích tài chính trực tiếp liên quan đến dầu mỏ được sản xuất tại các nhà máy mà IS kiểm soát. 

Trong khi đó, một số chuyên gia khác đã đặt câu hỏi liệu đây có phải hành động nhằm giảm "nhuệ khí" của quân đội Nga trong bối cảnh nước này tăng mạnh chiến dịch không kích IS tại Syria. IS đã phải hứng chịu nhiều tổn thất to lớn trong khi quân đội Syria, dưới sự yểm trợ của không quân Nga, liên tiếp giành thắng lợi trên chiến trường.

Cũng có một số ý kiến khác nói tới một bàn tay vô hình" muốn gây tổn hại cho quan hệ giữa Nga với Thổ Nhĩ Kỳ, vốn đang nồng ấm trong lĩnh vực thương mại khi phương Tây đánh mất thị trường Nga do các biện pháp trừng phạt.

Ankara đối mặt sự phản ứng mạnh mẽ từ Nga

Phát biểu với báo giới sau cuộc điệm đàm với người đồng cấp Thổ Nhĩ Kỳ Mevlut Cavusoglu, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov nói: “Chúng tôi không có kế hoạch bắt đầu chiến tranh với Thổ Nhĩ Kỳ,” song cảnh báo rằng Moskva sẽ “đánh giá lại một cách nghiêm túc” các quan hệ với Ankara.

Tổng thống Putin đã nhấn mạnh việc làm của Thổ Nhĩ Kỳ không khác gì "đồng lõa với khủng bố", đồng thời khẳng định vụ việc sẽ gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới mối quan hệ giữa Moscow và Ankara.

Theo AFP, ngày 25/11, hàng trăm nhà hoạt động đã biểu tình, ném đá và trứng vào đại sứ quan Thổ Nhĩ Kỳ ở Moskva để phản đối vụ Ankara bắn hạ chiến đấu cơ Su-24 gần biên giới Syria. Những người biểu tình đã giơ nhiều biểu ngữ mang dòng chữ "Đâm sau lưng," "Thổ Nhĩ Kỳ chống lưng IS," "Thổ Nhĩ Kỳ phải có câu trả lời vụ bắn hạ Su-24"...

Thủ tướng Nga Medvedev cũng đã đưa ra những hậu quả sau hành động vừa rồi của Thổ Nhĩ Kỳ. Trực tiếp nhất là quan hệ láng giềng thân thiện từ lâu giữa Nga và Thổ Nhĩ Kỳ, kể cả trong lĩnh vực kinh tế và nhân đạo sẽ suy yếu.

Moskva có thể hủy bỏ một số dự án quan trọng chung với Ankara còn các công ty Thổ Nhĩ Kỳ sẽ đánh mất vị thế của mình trên thị trường Nga. Thổ Nhĩ Kỳ nhập khẩu gần như toàn bộ năng lượng từ Nga, với 60% lượng khí đốt tự nhiên do Moscow cung cấp. Ngoài ra, hai bên còn ký hợp đồng xây dựng nhà máy điện hạt nhân trị giá 20 tỷ USD.

Theo RT, Nga đã khuyến cáo công dân không đi du lịch tới Thổ Nhĩ Kỳ, với lý do đe dọa khủng bố, khiến nhiều nhà khai thác tour du lịch rút khỏi thị trường Thổ Nhĩ Kỳ. Và Bộ Quốc phòng Nga cũng đồng thời cắt đứt liên lạc với đối tác Thổ Nhĩ Kỳ.

Đồng thời, quan hệ giữa Nga và NATO, vốn không thể biện minh bởi bất cứ lợi ích nào, kể cả việc bảo vệ các biên giới quốc gia sẽ trở nên căng thẳng hơn, đặc biệt sau những hành xử bênh vực lẫn nhau của NATO và Thổ Nhĩ Kỳ. Tổng thư ký NATO Jens Stoltenberg bác bỏ những thông tin cho rằng chiếc Su-24M của Nga bị bắn rơi khi đang ở bên trong lãnh thổ của Syria chứ không phải Thổ Nhĩ Kỳ và tuyên bố "Chúng tôi đứng về phía Thổ Nhĩ Kỳ và ủng hộ toàn vẹn lãnh thổ của đồng minh NATO".

Còn Tổng thống Putin cũng đã chỉ trích hành động của Thổ Nhĩ Kỳ đã liên lạc với các đồng minh trong NATO trước khi kết nối với Nga, "cứ như chúng tôi đã bắn hạ máy bay của họ, chứ không phải họ bắn máy bay của chúng tôi vậy".

Liên quan đến chiến dịch chống IS, theo ông Medvedev, Thổ Nhĩ Kỳ, bằng hành động của mình đã chứng tỏ thực tế muốn bảo vệ nhóm này và những lợi ích tài chính liên quan đến dầu mỏ.

Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov ngày 25/11 cũng cho biết Nga hiện nghi ngờ những ý định hợp tác chống khủng bố của Thổ Nhĩ Kỳ và nói rõ Nga sẽ tiếp tục tiến hành hoạt động không kích các mục tiêu IS ở Syria, gần biên giới với Thổ Nhĩ Kỳ.

Trong bối cảnh Tổng thống Pháp Francois Hollande đang kêu gọi thành lập một "liên minh lớn" diệt IS gồm ba nước Mỹ, Pháp, Nga sau sự kiện khủng bố tại Paris thì động thái trên của Ankara có nguy cơ làm cho cuộc chiến chống IS trở nên phức tạp hơn bao giờ hết, La Croix ngày 25/11 nhận định.

An Bình (Tổng hợp)

Từ khóa:

Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

 Đổi mã
Gửi Nhập lại