Rạn nứt sâu giữa Mỹ - Thổ sau đảo chính bất thành
18-07-2016 06:03
(Tổ Quốc) - Ankara gây áp lực buộc Mỹ dẫn độ giáo sĩ lưu vong trong khi bất ổn tại Thổ cũng làm phức tạp cuộc chiến chống IS.

Chính quyền ông Obama đã nhanh chóng lên án cuộc đảo chính vào cuối tuần qua và bày tỏ sự ủng hộ với ông Erdogan. Tuy nhiên, điều này có thể không đủ để ngăn chặn cuộc đảo chính thất bại đang trở thành vết nứt mới nhất trong mối quan hệ lạnh nhạt giữa Washington với một trong những đồng minh khu vực thân cận nhất là Thổ Nhĩ Kỳ.

Hoa Kỳ từ lâu đã yêu cầu ông Erdogan phải làm nhiều hơn để chống lại Nhà nước Hồi giáo IS và muốn nhà lãnh đạo này kìm hãm khuynh hướng lãnh đạo ngày càng độc đoán. Tuy nhiên, âm mưu đảo chính dường như có thể đẩy Tổng thống Erdogan hành động theo hướng ngược lại.

Rạn nứt sâu giữa Mỹ - Thổ sau đảo chính bất thành - ảnh 1Mối quan hệ đồng minh Mỹ - Thổ đang vấp phải nhiều thử thách. (Nguồn: AFP)

Cáo buộc về thủ phạm

Các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ đã đổ lỗi cuộc đảo chính cho Fethullah Gulen, một giáo sĩ 75 tuổi sống lưu vong ở Pennsylvania, và ám chỉ rằng Washington bằng cách nào đó đã thông đồng với âm mưu bạo loạn này.

"Khía cạnh gây tổn hại nhất trong vài ngày qua đến từ những lời lẽ hiếu chiến mà Thổ Nhĩ Kỳ nhắm vào Hoa Kỳ," Nicholas Heras thuộc Chương trình An ninh Trung Đông của Trung tâm An ninh Mỹ Mới – người đã tiến hành nghiên cứu chuyên sâu về Thổ Nhĩ Kỳ cho biết. "Erdogan chỉ ra sự hiện diện cá nhân của Gulen tại Mỹ và không thể hiểu tại sao một người mà ông ta coi như một kẻ khủng bố có thể sống tự do ở đây."

Vào ngày 16/7, Thổ Nhĩ Kỳ đóng cửa tất cả các hoạt động của Mỹ và NATO tại căn cứ không quân Incirlik, nơi có ít nhất 1.500 nhân viên Mỹ và là một trung tâm đầu não quan trọng trong chiến dịch không kích IS do Mỹ dẫn đầu. Ankara cũng cắt đường điện nối tới căn cứ, buộc các lực lượng Mỹ phải sử dụng, theo Lầu Năm Góc mô tả là "nguồn năng lượng nội bộ."

Các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ nói rằng việc có nhiều kẻ âm mưu đảo chính đã hoạt động bên ngoài Incirlik và đã sử dụng máy bay tiếp dầu trên không để tiếp nhiên liệu cho máy bay chiến đấu F-16 được điều khiển bởi những kẻ tham gia đảo chính. Ngày 17/7, chỉ huy căn cứ, tướng Bekir Ercan Van, đã bị bắt cùng với nhiều quan chức khác tại Incirlik, dù Thổ Nhĩ Kỳ sau đó đã mở cửa trở lại không phận cho máy bay chiến đấu của Hoa Kỳ.

Một thành viên cấp cao của chính phủ Erdogan cũng đã cáo buộc Washington trực tiếp giúp đỡ kích động cuộc nổi dậy. Bộ trưởng Bộ Lao động Thổ Nhĩ Kỳ Suleyman Soylu thẳng thừng nói rằng "Hoa Kỳ đứng đằng sau âm mưu đảo chính này." Còn ông Erdogan và các phụ tá đã liên kết vụ bạo lực này với ông Gulen và gián tiếp ám chỉ rằng Washington phải chịu một số trách nhiệm vì để giáo sĩ  này sống tại Hoa Kỳ.

Các cáo buộc này đã nhận được nhiều sự khiển trách mạnh mẽ từ Ngoại trưởng John Kerry. Theo Bộ Ngoại giao Mỹ, các nhà ngoại giao hàng đầu Hoa Kỳ đã có cuộc trò chuyện với Bộ trưởng Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ Mevlut Cavusoglu ngày 16/7 để tái khẳng định rằng "Hoa Kỳ ủng hộ cho chính phủ dân chủ ở Thổ Nhĩ Kỳ, "nhưng cũng nhấn mạnh" những lời bóng gió hoặc cáo buộc về bất kỳ vai trò nào của Hoa Kỳ trong nỗ lực đảo chính là hoàn toàn sai lầm và có hại cho quan hệ song phương của chúng ta."

Ông Kerry cũng "kêu gọi sự kiềm chế của chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ và sự tôn trọng đối với tiến trình và các nghĩa vụ quốc tế khi điều tra và phát hiện thông tin về những người tham gia đảo chính." Điều này liên quan tới việc Ankara đã phát động một chiến dịch đàn áp trên diên rộng để truy lùng người tham gia đảo chính. Có đến 6.000 người - trong đó có gần 3.000 nhân viên quân sự và quân đội - đã bị bắt giữ. Chính quyền Thổ Nhĩ Kỳ cũng khởi kiện 2.000 người sau đảo chính, như các đối thủ chính trị, nhà báo, diễn viên hài, và nhiều người dân vì xúc phạm Tổng thống.

Phức tạp nỗ lực chống IS

Trong cuộc chiến chống IS, nhiều quan chức hàng đầu trong chính quyền Mỹ hiện nay, trong đó có Phó Tổng thống Joe Biden, cũng đã nói ông Erdogan cần phải đẩy mạnh những nỗ lực để đóng cửa biên giới phía nam của Thổ Nhĩ Kỳ với Syria để ngăn chặn chiến binh nước ngoài tới tham gia IS. Đầu năm nay, Bộ trưởng Quốc phòng Ash Carter cũng cho biết ông sẽ "thúc đẩy Thổ Nhĩ Kỳ làm nhiều hơn" để chống lại IS.

Ankara, về phần mình, đã tức giận trước sự ủng hộ của Mỹ đối với các lực lượng người Kurd (YPG) – một trong những đồng minh hiệu quả trên chiến trường chống IS của Mỹ. Ankara coi YPG là cánh tay nối dài của Đảng Công nhân người Kurd (PKK), một nhóm chiến binh đã giết chết hàng trăm dân thường Thổ Nhĩ Kỳ và nhân viên an ninh và có mục tiêu là xây dựng nên nhà nước của người Kurd ở đông nam Thổ Nhĩ Kỳ. Thổ Nhĩ Kỳ, Mỹ và EU xem PKK là một nhóm khủng bố, và người Kurd cũng bị đổ lỗi cho một loạt các vụ đánh bom đẫm máu gần đây tại Thổ Nhĩ Kỳ.

Hiện nay cũng chưa rõ ràng liệu Thổ Nhĩ Kỳ sẽ đi được bao xa để buộc Washington phải trả lại Gulen. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ John Kirby cho biết ngày 17/7 rằng Hoa Kỳ vẫn chưa nhận được một yêu cầu dẫn độ chính thức từ Thổ Nhĩ Kỳ, và ông Kerry cùng các quan chức chính quyền khác nói điều đầu tiên là Ankara cần phải cho thấy các bằng chứng rõ ràng và thuyết phục về sự tham gia trực tiếp của Gulen trong cuộc đảo chính thất bại.

Ông Heras nói rằng Ankara biết Washington cần sự giúp đỡ của nước này để chiến đấu với IS và cảnh báo rằng Thổ Nhĩ Kỳ sẽ giảm bớt sự can dự trừ khi Mỹ dẫn độ Gulen về Thổ Nhĩ Kỳ. "Erdogan sẽ sử dụng Gulen làm điều kiện trao đổi," ông nói.

Hệ lụy khôn lường

Thổ Nhĩ Kỳ rất quan trọng đối với Hoa Kỳ như là một đồng minh dân chủ và ổn định cũng như là một cây cầu nối giữa phương Tây và Trung Đông. Mỹ không còn nhiều hi vọng đối với việc yêu cầu Thổ Nhĩ Kỳ theo đuổi những nguyên tắc dân chủ và trở thành một điển hình cho Trung Đông. Tuy nhiên, Ankara vẫn rất quan trọng đối với nỗ lực chống khủng bố và tình báo của Hoa Kỳ, và điều này hiện nay đặt ra câu hỏi mới cho Tổng thống kế nhiệm của Hoa Kỳ về việc định hình mối quan hệ song phương mới.

Sự bất ổn về định hướng phát triển của Thổ Nhĩ Kỳ cũng trở thành một trong những thách thức hàng đầu đối với tân Tổng thống Mỹ để giải quyết vấn đề khu vực Trung Đông và Bắc Phi. Thỏa thuận hạt nhân Iran 2015 chưa dẫn tới sự thay đổi lớn hơn trong quan hệ giữa Washington và Tehran; Libya và Ai Cập vẫn là một vấn đề trong khi mối quan hệ với các đồng minh vùng Vịnh và Israel hiện cũng đang căng thẳng.

Trong khi cuộc bỏ phiếu Brexit gần đây của Vương quốc Anh đang đe dọa Liên minh châu Âu, âm mưu đảo chính ở Thổ Nhĩ Kỳ cũng đặt ra những thách thức mới cho NATO, bằng cách gây ra bất ổn đột ngột tại sườn phía đông của liên minh và gia tăng sự quan ngại về phản ứng của chính phủ Erdogan trong thời gian tới.

(Theo Foreign Policy, Wall Street Journal)

An Bình

Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

 Đổi mã
Gửi Nhập lại