“Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”
02-10-2015 03:01


(Toquoc)- Trong hai ngày 03-04/10, tại Tp. Hồ Chí Minh, Hội đồng Lý luận phê bình văn học nghệ thuật Trung ương tổ chức Hội thảo khoa học toàn quốc: “Văn học nghệ thuật với việc xây dựng nhân cách con người Việt Nam”.

Nhân dịp này chúng tôi xin giới thiệu tới độc giả bài viết của PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện như một ý kiến nhận định về vai trò và đóng góp của văn học nghệ thuật trong quá trình hoàn thiện hình ảnh con người Việt Nam.

 

Văn hóa, nghệ thuật cần “vào sâu trong tâm lý quốc dân”, “soi đường cho quốc dân đi”

 

Tư duy v chc năng xã hi ca văn hc, ngh thut, nhm tác động vào đạo đức xã hi, nhân cách con người hướng ti Chân, Thin, M, t lâu đã được đề cp ti trong lý lun và thc tin phát trin ca văn hc, ngh thut nhân loi.

T thi c đại, Arixtốt (Hy Lp, thế k IV trước Công nguyên) trong Ngh thut thơ ca đã nhn mnh đến tác dng thanh lc, ty ra, làm trong sch, tnh hóa (katharsis) tâm hn con người ca bi kch. M hc phương Đông đề cao chc năng “ti đạo” ca văn chương ngh thut trong mnh đề “Văn dĩ ti đạo”. Nhà văn ln ca nn văn hc xã hi ch nghĩa Nga - xô viết M. Gorky mnh danh thiên chc cao quý ca nhà văn là “k sư tâm hn” ca xã hi.

ta, t thế k XIV, thi hào Nguyn Trãi vi diu kế “mưu pht tâm công” - đánh vào lòng người, đã da vào thc lc quân s ln mnh ca nghĩa quân kết hp khéo léo s dng li l ngh lun văn chương trong thư t giao dch vi gic ngoi xâm phương Bc (được tp hp vào Quân trung t mnh tp), đã thuyết phc thành công khiến chúng phi bó tay lai hàng nghĩa quân Lam Sơn mà không phi tn mũi tên, viên đạn nào để đot thành trì gic chiếm đóng.

Đầu thế k XX, nhà yêu nước chí sĩ Phan Bi Châu, tiếp thu tư tưởng ca người xưa, khng định rng “lp ngôn” cũng là mt trong 3 phương cách đáng quý (cùng vi “lp công, “lp đức”) để các bc anh tài trong thiên h đóng góp cho đời. Bi vì, trong vic lp ngôn, văn chương t ra hu hiu vô song ch nó lan ta đi t cõi lòng, tâm hn con người đến cõi lòng, tâm hn người khác: “Văn chương thiên c s, Đắc tht thn tâm tư” - Dch: “Văn chương chuyn nghìn đời, được mt mt tm lòng”.

Trên bước đường hot động cu nước, Phan Bi Châu đã sáng tác thơ văn bng tài năng và bu nhit huyết sôi sc ca mình, đánh thc hn nước, kêu gi đồng bào quc dân nht t không cam chu thân phn nô l tăm ti, nhc nhã mà giác ng đứng lên đấu tranh giành li độc lp cho đất nước, t do cho thân phn dân mình.

Và H Chí Minh - lãnh t ca giai cp vô sn và nhân dân lao động Vit Nam - vi lun đim “Văn hóa phi soi đường cho quc dân đi”(1) đã th hin sâu sc tư duy duy vt bin chng và duy vt lch s ca m hc Mác - Lênin, ghi nhn tác dng to ln, không th thay thế được ca văn hóa ngh thut góp phn định hướng phát trin và tiến b xã hi.

Lun đim khi th này được nêu lên trong bài nói chuyn ca Người ti Hi ngh văn hóa toàn quc khai mc ngày 24 tháng 11 năm 1946 ti Hà Ni.

Người ch ra đặc sc trong tư duy và ngh thut th hin ca văn hc ngh thut là nó có th đi sâu tác động vào tn gc r, ci ngun bên trong ca con người, y là phương din tâm lý, tư tưởng - tinh thn, nhân cách ca h, tc con người vi tư cách là sinh th tư duy. Theo Người, phi kiến to xã hi mi bt đầu t động lc ci ngun nơi con người nói trên, song song trên c 2 mt: xây và chng.

1. Chng - tc là loi b nhng thói xu ti t, không th chp nhn mãi được, như thói nô l, t ty; lười biếng, tham nhũng; lãng phí, tư li và ích k.

2. Xây - tc không ngng bi đắp tinh thn yêu nước, thương dân, t cường dân tc, quên mình cho lý tưởng cao quý độc lp, t do, chí công vô tư, hết lòng vì nghĩa ln ca quc gia và sau hết thu hiu nghĩa v và quyn li chính đáng ca người công dân luôn đi đôi vi nhau.

Bác H nói:

“Phi làm thế nào cho văn hóa vào sâu trong tâm lý quc dân, nghĩa là văn hóa phi sa đổi được tham nhũng, được lười biếng, phù hoa, xa x. Tâm lý ca ta li còn mun ly độc lp, t do làm gc. Văn hóa phi làm thế nào cho ai cũng có lý tưởng t ch, độc lp, t do. Đồng thi văn hóa phi làm thế nào cho quc dân có tinh thn vì nước quên mình, vì li ích chung mà quên li ích riêng mình. Đối vi xã hi, văn hóa phi làm thế nào cho mi người dân Vit Nam, t già đến tr, c đàn ông và đàn bà, ai cũng hiu nhim v ca mình và biết hưởng hnh phúc ca mình nên được hưởng.”(2)

Có th nói, nhng ý kiến trên ca Ch tch H Chí Minh v nhng phương din ch yếu ca nhân cách con người mi mà văn hóa, văn ngh góp phn xây dng, th hin tm vóc ca v lãnh t thiên tài, nhìn xa trông rng, tư tưởng này cho đến nay và mãi v sau vn s còn tiếp tc phát huy giá tr định hướng hiu qu, chc năng xã hi to ln ca văn hóa, văn ngh.

Rõ ràng, tác động ca văn hóa, văn ngh phi tp trung nhm vào đối tượng then cht là con người, thâm nhp vào đời sng bên trong ca nó, tc nn tng tâm lý, tinh thn, tư tưởng ca h - nhng phương din cơ bn cu thành nhân cách, tư cách con người. Bi ch khi nào óc có nghĩ, tâm có động, có biến chuyn, có s xui khiến theo cái tht, cái tt và cái đẹp thì s hành x ca người đó mi có th đạt ti đích và có ích như mong mun. Tiến trình t tư duy đến hành động, hay như s đúc kết ca thành ng dân gian “Óc nghĩ, ming nói, tay làm”, đã cho thy quá trình bin chng ca nhn thc t tư duy tru tượng đến hiu qu trong hành động và thc tin như thế nào.

Tóm li, văn hóa, văn hc ngh thut góp phn quan trng, không th thay thế được trong vic giúp vào hoàn thin nhân cách cao quý nơi con người, xây dng nn tng tư tưởng, tinh thn, tình cm cao đẹp ca xã hi, nhm duy trì xã hi phát trin n định, bn vng. Ngh quyết 33 ca Ban Chp hành TƯ. Đảng gn đây đã quán trit quan đim mác xít, tư tưởng H Chí Minh, th hin sâu sc, khng định điu đó như mt nguyên lý căn bn ca đường li văn hc ngh thut ca Đảng Cng sn Vit Nam.

Song, vn đề đặt ra là th hin nhng vn đề giúp vào vic xây dng nhân cách con người như thế nào bng các phương tin biu đạt ca các loi hình văn hc ngh thut.

Có th th hin mt cách đơn gin, nghèo nàn v tính hình tượng - thm m, theo li áp đặt lun đề, sơ lược, nông cn, nht thi không. Xin ly mt ví d như t thc tin văn hc Vit Nam hin đại để cùng rút ra mt bài hc.

Tiu thuyết thuc trào lưu văn hc lãng mn T Tâm ca Hoàng Ngc Phách lúc ra đời (1925) gây tiếng vang, được hoan nghênh rm r, bi ch đề tư tưởng ca tiu thuyết cp nht phê phán s ràng buc, kìm hãm ca l giáo phong kiến c h, li thi đối vi tình yêu và hôn nhân trong thi đại mi đòi hi được t do và s t quyết ca con người. Tác phm là mt tiếng nói phn kháng đối vi l thói phong kiến lc hu, đề cao s tiến b, s tôn trng quyn con người trong hôn nhân t do, t nguyn, khng định bn lĩnh và nhân cách ca nhng con người thuc thế h mi dũng cm đon tuyt vi cái cũ, cái phn tiến b.

Tuy nhiên, đáng tiếc là vài năm sau, khi tái bn sách này, độc gi không còn hâm m tác phm như hi đầu, mà th ơ vi tác phm. Lý gii điu này, nhà văn Thch Lam đã ch ra nguyên nhân thuc v phương din ngh thut ca tiu thuyết. Ông xếp T Tâm thuc loi “tác phm ch có nhng cái sôi ni mt thi mà không có gì là lâu bn, sâu sc” ch chy theo mt tâm lý hi ht b ngoài ca mt thi - ngh thut tác phm không vng bn cách xây dng nhân vt, s th hin tâm lý và đời sng bên trong ca nhân vt chính, s khiên cưỡng trong khc ha và th hin ch đề.

Theo Thch Lam, tác phm mun có giá tr lâu dài phi đáp ng đồng thi c v 2 phương din: tư tưởng và ngh thut. Tác phm, qua ch đề được đề cp và nhân vt to dng, phi nhm vào nhng vn đề có ý nghĩa ph quát, lâu bn đối vi con người mt thi đại, ch không ch nhm đáp ng cái nhu cu ca thi thế trước mt; tác phm phi din t sâu sc đời sng bên trong ca tâm hn, tư tưởng, tình cm nhân vt. Ông viết: tác phm phi “vượt qua cái nht thi, đi đến cái sâu sc ca tâm hn nhân vt”, chm đến được “nhng cái gì bt dit, đời đời” ng trong nhng nhân vt được to tác - có như vy tác phm mi có sc hp dn lâu bn, trường tn(3).

Ch tch H Chí Minh, trong phát biu vi văn ngh sĩ đã đặc bit lưu ý đến vic xây dng chnh th tác phm ngh thut trong đó va đảm bo ni dung chân tht, phong phú, va quan tâm đến s th hin ngh thut trong sáng, hp dn, có vy tác phm mi đem li b ích cho công chúng tiếp nhn. Và theo Người, trên hết vn là xây dng nhng đin hình cao đẹp, có sc thuyết phc mnh m v nhng con người mi vi nhng vic làm mi m, có ý nghĩa lâu dài, để đời, không ch cho hôm nay mà còn c cho con cháu đời sau noi gương, hc tp. Người viết:

“Qun chúng đang ch đợi nhng tác phm xng đáng vi thi đại v vang ca chúng ta, nhng tác phm ca tng chân tht nhng người mi, vic mi, chng nhng làm gương mu cho chúng ta ngày nay mà còn để giáo dc con cháu ta đời sau”(4).

Tóm li, vn đề xây dng đin hình các loi nhân vt tích cc, con người mi xut hin trong các tng lp xã hi hin nay (công nhân, nông dân, chiến sĩ lc lượng vũ trang và an ninh nhân dân, trí thc, nhà doanh nghip…) như nhng tm gương đin hình chính din để mi người hc tp và noi theo, luôn luôn là mt đòi hi cp bách đối vi sáng to ngh thut để góp vào vic xây dng nhân cách con người trong xã hi ngày nay.

Nhng phm cht cơ bn ca con người Vit Nam hôm nay: yêu T quc nng nàn; yêu nhân dân sâu sc; lao động sáng to; giàu lòng nhân ái vi đồng loi; bo trng tư cách; sng hòa hp vi mi người, vi thiên nhiên; trung thc nói đi đôi vi làm; cu tiến b, hướng Thin; dũng cm chng li cái xu, cái Ác và s tha hóa… đó là nhng nét đẹp thuc nhân cách người Vit Nam đã ít nhiu được th hin trong các tác phm văn hc ngh thut ca nhng văn ngh sĩ tài năng, được công chúng nng nhit tiếp nhn.

Tuy nhiên vn còn thiếu vng nhng tác phm tm c, đáp ng yêu cu ngày càng cao ca công chúng, trong đó kết tinh nhng giá tr tư tưởng sâu sc, s th hin ngh thut ca nhng tài năng bc thày, là tinh hoa và nim t hào ca văn hc ngh thut Vit Nam đương đại.

Chúng ta còn phi kiên trì ch đợi s phn đấu và dng công ngh thut, s tn hiến, thăng hoa ca tng văn ngh sĩ di dào bn lĩnh.

Hà Ni, tháng 9 năm 2015

PGS.TS. Nguyn Ngc Thin

-----------------

(1), (2) H Chí Minh - V công tác văn hóa, văn ngh (in ln th hai), Nxb. S tht, Hà Ni, 1977, tr.90.

(3) Thch Lam - Theo dòng - Vài ý nghĩ v văn chương (tái bn), Nxb. Đời Nay, Sài Gòn, 1962, tr.14-16.

(4) H Chí Minh - “Bài nói chuyn ti Đại hi Văn ngh toàn quc ln th 3” (1962) / V công tác văn hóa, văn ngh (in ln th hai), Nxb. S tht, H.,1977, tr.82.

Từ khóa:

Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

 Đổi mã
Gửi Nhập lại