Cần đánh giá đúng công, tội triều Nguyễn

(Toquoc) - Gần 400 năm tồn tại, để lại cho đất nước Việt Nam hình dáng lãnh thổ hôm nay, những di sản văn hoá đã được cả thế giới công nhận, những thành tựu khoa học, văn hoá nghệ thuật đồ sộ…. triều Nguyễn xứng đáng được nhìn nhận lại, được xem như bất kỳ một triều đại phong kiến nào của đất nước ta, có thịnh có suy.

>> Phủ nhận thành tựu triều Nguyễn là không thỏa đáng

Nói như Nguyên Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu khi trao đổi với phóng viên Tổ Quốc: “Không làm rõ và đánh giá đúng công, tội của triều Nguyễn là chúng ta có tội với lịch sử. Không phải là ý muốn của bất cứ ai”.

Hơn 500 đại biểu tham dự Hội thảo khoa học về vương triều Nguyễn có lẽ cũng đã đủ để nói lên tầm cỡ lớn nhất từ trước tới nay của một cuộc hội thảo về chủ đề này. Thanh Hoá- mảnh đất phát tích của triều Nguyễn cũng đã làm rất tốt vai trò của chủ nhà trong việc tổ chức.

Không chậm hay sớm mà thời cơ đã chín muồi

Trong ngày làm việc đầu tiên, hội thảo mới chỉ có gần 2 giờ thảo luận theo từng tiểu ban nhưng có thể nói, tất cả những vấn đề tâm huyết về chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn từ thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XIX mà mỗi nhà nghiên cứu, mỗi nhà sử học đem đến hội thảo đã bắt đầu “hâm nóng” hội trường.

Không làm rõ và đánh giá đúng công, tội của triều Nguyễn là chúng ta có tội với lịch sử - Nguyên Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu trao đổi với PV Tổ Quốc

Sau đổi mới hai mươi năm, mới có một cuộc hội thảo nhìn nhận lại công tích nhà Nguyễn, theo GS Phan Huy Lê- Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam là “Sớm hay muộn là điều rất khó trả lời. Đây là vấn đề đặt ra khá nóng bỏng từ những năm 90 của thế kỷ trước. Nhưng điều gì cũng cần có quá trình của nó. Trên cơ sở những kết quả nghiên cứu, đây là thời gian mà những kết luận của mỗi nhà khoa học, nhà nghiên cứu đã chín muồi. Có những vấn đề sẽ được thống nhất kết luận. Có những vấn đề khiến chúng ta xích lại gần nhau cũng có những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu để làm sáng tỏ giai đoạn lịch sử này. Tôi chỉ có một mong muốn và cũng là một yêu cầu: Chúng ta hãy làm lịch sử với thái độ khách quan, trung thực, công bằng.”

Chính sự không khách quan, không công bằng đã dẫn đến cả một thời chúng ta nhận thức sai về triều đại Chúa Nguyễn và Vương triều Nguyễn. GS Đinh Xuân Lâm kể một câu chuyện mà nghe xong, chúng ta có thể cười, cũng có thể là rơi nước mắt: Mấy chục năm trước, đã có một nhà lãnh đạo cao cấp nói: “triều Nguyễn là phản động triệt để”. Vì thế, tất cả các nghiên cứu, các bài giảng lịch sử thời Nguyễn đều quán triệt tư tưởng này. Thầy giáo Đinh Xuân Lâm lúc bấy giờ, khi giảng bài có nói trời nói biển gì thì nói, nhưng khi kết luận lúc nào cũng có câu “triều Nguyễn là phản động triệt để”.

Những quan niệm đó đã đi vào sách giáo khoa, ảnh hưởng đến nhận thức chung của cả xã hội, cả thế hệ trẻ bây giờ. Điều đó đã khiến việc nhận thức lại, nhìn nhận lại công và tội của triều Nguyễn trở thành một đòi hỏi bức thiết của xã hội mà các nhà sử học cần đáp ứng. Bởi vì, suy cho cùng, để dẫn đến nhận thức sai về triều Nguyễn, trách nhiệm trước hết thuộc về những người làm sử.

Những vấn đề cần nhìn nhận

Nguyên Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu chia sẻ với chúng tôi: “Hiện nay, chúng ta có đủ cơ sở để nghiên cứu và đánh giá đúng về triều Nguyễn. Đây là thời đại gần với thời đại của chúng ta nhất. Ngay Bác Hồ cũng là người từ thời Nguyễn. Có những điều kiện rất gần. Có những người của triều Nguyễn đã tham gia chế độ của chúng ta như: Bùi Bằng Đoàn, Phan Kế Toại, Huỳnh Thúc Kháng… Chúng ta có đầy đủ điều kiện để đánh giá. Và cần khách quan thừa nhận, triều Nguyễn tội cũng có nhưng công thì rất to lớn.”

Trên quan điểm “Khách quan, trung thực, công bằng”, các nhà khoa học sẽ bàn thảo để làm sáng tỏ các vấn đề:

Thời kỳ các chúa Nguyễn bắt đầu từ năm 1558, khi chúa Nguyễn Hoàng rời quê hương xứ Thanh vào nhậm chức Trấn thủ xứ Thuận Hoá rồi năm 1570 kiêm Trấn thủ Quảng Nam. Vương triều Nguyễn khởi đầu từ khi chúa Nguyễn Ánh sáng lập vương triều năm 1802. Giữa thời kỳ chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn có thời kỳ Tây Sơn tính từ khi cuộc khởi nghĩa bùng nổ năm 1771 cho đến 1802. Sự cảm tính trong việc nâng cao giá trị của triều Tây Sơn đã dẫn đến việc phủ nhận nhà Nguyễn- kẻ thù của Tây Sơn.

Trên quan điểm “Khách quan, trung thực, công bằng”, các nhà khoa học sẽ bàn thảo để làm sáng tỏ các vấn đề:

Thứ nhất là nguyên nhân và trách nhiệm của triều Nguyễn trong thất bại của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Trong đấu tranh chống Tây Sơn, thời gian bị thất bại nặng nề ở trong nước, Nguyễn Ánh cầu viện vua Xiêm, đưa 5 vạn quân Xiêm vào Gia Định năm 1784 rồi ký Hiệp ước Versailles năm 1787 với Pháp. Hành động của Nguyễn Ánh cần được đánh giá một cách công minh. Vì sao lại cầu viện Xiêm chứ không phải Trung Hoa? Đây là những vấn đề còn gây băn khoăn trong nhiều người.

Thứ hai là công lao thống nhất đất nước, mở mang bờ cõi lãnh thổ. Năm 1786, Nguyễn Huệ đánh bại quân Trịnh, làm chủ cả nước. Nhưng do mâu thuẫn mà 3 thủ lĩnh Tây Sơn đã lập ba chính quyền. GS Phan Huy Lê cho biết: “Năm 1960, 1963, có 2 quan điểm cực đoan đối lập nhau. Một bên phủ định công lao thống nhất đất nước của Tây Sơn, một bên phủ định công lao của Nguyễn Ánh. Gần đây đã có sự xích lại gần nhau của hai quan điểm này: Tây Sơn có công lao to lớn nhưng chỉ tạo cơ sở cho sự thống nhất quốc gia. Nguyễn Ánh là người hoàn thành nhiệm vụ đó”. GS Đỗ Bang cho rằng: “Trước đây, các bộ sách giáo khoa lịch sử của các cấp học đều phê phán Chúa Nguyễn, Chúa Trịnh do tham quyền cố vị mà gây hoạ chia cắt đất nước và nội chiến. Điều đó đúng nhưng chưa đủ. Cuộc chiến Trịnh- Nguyễn là một trong những động lực tự cường để các Chúa Nguyễn không ngừng mở mang bờ cõi về phía Nam. Trên lãnh thổ đó, là một di sản văn hoá gồm cả vật thể và phi vật thể đồ sộ. Những di sản đó một phần đang hiện hữu trên đất nước Việt Nam với những di tích, kiến trúc, thành luỹ, lăng mộ…. Tất cả đã hoà đồng vào di sản dân tộc góp phần tạo nên bản sắc và bản lĩnh dân tộc, sức sống và sự phát triển đất nước.

Hội thảo cũng đi vào nhìn nhận và đánh giá những cống hiến tích cực trên nhiều phương diện của triều Nguyễn, đặc biệt là các thời thịnh đạt của triều đại này như Gia Long, Minh Mệnh và Thiệu Trị.

Bài: Cẩm Hà

Ảnh: Xuân Nghĩa