Nước Mỹ thời Obama

(Toquoc) - Ngày 20/1 tới, Barack Obama sẽ tiến vào tòa nhà quyền lực nhất nước Mỹ. Chưa bao giờ một Tổng thống Mỹ nhậm chức với lắm kỳ vọng thay đổi và nhiều khó khăn đến thế. Tám năm cầm quyền của Tổng thống G. Bush để lại di sản là một “cuộc khủng hoảng kép”. Tổng thống thứ 44 sẽ làm gì để vượt qua giai đoạn khó khăn này và nước Mỹ dưới thời Tổng thống da màu đầu tiên trong lịch sử sẽ ra sao?

Di sản của ông Bush

Ông Bush sẽ được nhớ tới là vị Tổng thống kém may mắn nhất trong lịch sử nước Mỹ. Ông bắt đầu nhiệm kỳ thứ nhất bằng sự kiện 11/9, và kết thúc nhiệm kỳ thứ hai bằng cuộc đại suy thoái về kinh tế tài chính. Người ta cũng sẽ nhớ tới ông Bush với cuộc chiến Iraq, Afghanistan chưa có hồi kết, tiến trình hòa bình Trung Đông còn dang dở và “cơn phẫn nộ của thiên nhiên” Katrina.

Tỉ lệ ủng hộ tổng thống thư 43 gần đây ở mức thấp nhất so với bất kể tổng thống nào từ thời Richard Nixon buộc phải ra đi (Nixon có 23%, Bush có 25%). Và 71% người dân trong nước thất vọng với những việc ông ta làm lúc cầm quyền - con số cao nhất từ trước tới nay kể từ khi Gallup bắt đầu tổ chức thăm dò dư luận những năm 1940.

Người ta nói rằng, di sản lớn nhất mà ông Bush để lại đó là cuộc chiến ở Iraq. Các nhà phân tích chính trị cho rằng, khủng hoảng tài chính có thể bắt mầm cuối thời Clinton, nhưng Iraq là quyết định riêng của ông Bush.

Ngày 4/11, ông Obama đắc cử với số phiếu kỷ lục. Chiến thắng của Obama đã khuyến khích các thành viên đảng Dân chủ và giúp họ có thêm số phiếu trong cuộc tranh cử vào lưỡng viện. “Trong đời mình tôi chưa từng thấy vị tổng thống nào khi mới bắt đầu cầm quyền lại được nhiều người kỳ vọng như ông Obama”, Chủ tịch Hạ viện Nancy Pelosi nói.

Tuy nhiên, nhiệm vụ đặt lên vai Tổng thống thứ 44 của Hoa Kỳ cũng rất nặng nề. Chính quyền của ông sẽ phải giải quyết cuộc “khủng hoảng kép” đang làm suy yếu nước Mỹ. Ông sẽ phải tạo ra một nước Mỹ mạnh, gồm người da trắng và người da đen đoàn kết đằng sau Tổng thống. Chiến thắng của ông với số phiếu kỷ lục trong lịch sử Hoa Kỳ đã bước đầu nói lên điều này song con đường 4 năm phía trước của ông sẽ lắm chông gai.

Có thể nói một cách đơn giản là ông Bush đã đưa cho ông Obama một cái xẻng và một cái hố thật sâu. ĐIều mọi người đang thắc mắc là với chiếc xẻng đó, ông Obama sẽ đào cái hố sâu hơn nữa, hay sẽ lấp đầy cái hố khó khăn đó.

Bài toán kinh tế

Giải quyết cuộc khủng hoảng tài chính tồi tệ nhất trong vòng 7 thập kỷ qua đang hoành hành nước Mỹ sẽ là phép thử đầu tiên và nặng nề nhất đối với tân Tổng thống.

Liệu B. Obama có thể tạo sự thay đổi ngoạn mục trong quản lý kinh tế ở thời điểm nguy nan này? Tất nhiên sẽ vô cùng vất vả nhưng chắc chắn ông ấy sẽ làm được. Đây là người đã thực hiện cuộc vận động tranh cử nhẹ nhàng nhất trong lịch sử các đời tổng thống Mỹ”, nhà kinh tế học Rob Shapiro, quan chức cao cấp Bộ Thương mại dưới thời tổng thống Bill Clinton và hiện là nhà cố vấn cho cuộc chuyển giao quyền lực của Obama nhận định.

Ông Obama sẽ xoay xở các chương trình chính sách xã hội như đã cam kết ra sao trong khi vẫn phải đảm bảo nguồn ngân sách chính phủ vốn đã biến Mỹ trở thành con nợ lớn nhất thế giới?

Những tuần gần đây, B. Obama đã đưa ra một dự án kích thích kinh tế thứ hai. Với kế hoạch này, ông cần 175 tỷ đôla, bao gồm tiền dành cho nâng cấp đường sá, cầu cống và viện trợ cho các bang đang gặp khó khăn. Để khuyến khích tạo công ăn việc làm mới, ông muốn có chính sách hoàn thuế cho doanh nghiệp mỗi khi có một chỗ làm mới được tạo ra. Nhiều thành viên đảng Cộng hoà trong Quốc hội đã rất thờ ơ với ý kiến hoàn thuế nhiều hơn nữa, sau khi Chính phủ đã tung ra 168 tỷ đôla cho mục đích tương tự hồi đầu năm.

Các nhà lập pháp giờ đây dường như có xu hướng muốn thực hiện các giải pháp nhẹ nhàng hơn là đối đầu với tổng thống đương nhiệm. Sau đó, với việc chiếm đa số phiếu của đảng Dân chủ ở cả hai viện, Quốc hội có thể thực hiện những kế hoạch tham vọng hơn vào đầu năm tới. Sự chuyển đổi chu kỳ cầm quyền giữa hai đảng tại Quốc hội có thể diễn ra sau 2 năm, nếu chính quyền Obama không có những thành tựu trong việc khắc phục tình trạng kinh tế Mỹ hiện nay. Đảng Cộng hòa tuy trả giá đắt cho 8 năm của chính quyền Bush, nhưng thất bại vừa rồi không phải quá tệ như dự tính và luôn chờ đợi sự phục hồi bên cánh gà sân khấu quyền lực.

Ngoại giao đa phương, chia trách nhiệm đồng minh, đối thoại kẻ thù

Giới phân tích chính trị cho rằng dù cho khủng hoảng tài chính hiện nay có nghiêm trọng đến đâu, thì cũng không một nước nào có thể tranh vị thế số một của Mỹ. Đó là chưa kể, Mỹ vốn có một khả năng bật dậy rất lớn. Nhưng, Mỹ phải biết tôn trọng nền ngoại giao đa phương, học lại cách làm việc chung với các đồng minh và điều khó hơn nữa là biết cách thương lượng với đối phương. Nước Mỹ dù sao cũng đã suy yếu đáng kể so với một thập kỷ trước. Trong khi Mỹ đang phải phục hồi sức mạnh bên trong thì các đối tác và đối thủ đang mạnh lên. Mỹ có không muốn tôn trọng các thể chế quốc tế và muốn đứng trên luật pháp quốc tế như thời ông Bush thì quốc lực của Mỹ cũng đâu còn như trước. Sự kỳ vọng của thế giới vào tổng thống Obama cho phép ông ta thực hiện sức mạnh mềm như đã nêu bật trong các phát biểu tranh cử và khi phê phán chính quyền Bush. Chính quyền Obama sẽ có một thời kỳ “trăng mật” khá lý tưởng. Nhưng ngoại giao Mỹ dưới thời Obama có giúp chuyển hóa những thuận lợi quốc tế để góp phần khôi phục vị thế của Mỹ trên thế giới lại là một việc khác.

Một kết luận chắc chắn được rút ra từ cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ 2008, đó là cử tri Mỹ hy vọng chính sách ngoại giao thời ông Bush sẽ được điều chỉnh mạnh mẽ.

Trong đó, nổi bật hơn cả sẽ là việc chuyển từ chủ nghĩa đơn phương sang đa phương, ít nói về nước Mỹ như "siêu cường duy nhất trên thế giới". Sự đối kháng có thể phải nhường chỗ cho các biện pháp ngoại giao khác.

Tuy nhiên, các đời Tổng thống Mỹ vẫn thường bị cuốn vào các cuộc xung đột.

Tổng thống đắc cử Obama sẽ nhậm chức trong hoàn cảnh nước Mỹ đang dính líu vào hai cuộc chiến tranh ở Iraq và Afghanistan. Vậy nên việc tổng thống mới xử lý vấn đề chiến tranh như thế nào sẽ giúp định rõ kỷ nguyên Obama.

Sự khác biệt trong chính sách ngoại giao của chính quyền Obama với chính quyền tiền nhiệm là đương nhiên, tuy nhiên chúng ta cũng không nên kỳ vọng vào một cuộc cách mạng trong đối ngoại. Giám đốc nghiên cứu tại viện Brookings Washington phân tích: Chiến dịch vận động tranh cử của Obama mang tính thực dụng và không có ý thức hệ. Chính sách mà ông thi hành một khi nắm quyền sẽ là tiếp nối chính sách của tổng thống Bush trong nhiệm kỳ hai. Ông Bush đã bất ngờ thay đổi đường lối một cách ngọan mục như là hoà hoãn với Syria, chủ trương đối thoại với Bắc Triều Tiên những nước trước đó bị liệt vào “danh sách đen”.

Nói cách khác, đối với ông Obama, Afghanistan chứ không phải Iraq sẽ là mặt trận chính chống khủng bố và sẽ là nơi mà Mỹ tập trung nỗ lực quân sự.

Obama từng tuyên bố ông sẽ đối thoại "vô điều kiện" với Iran, nhưng không nhất định là phải hội đàm ngay ở cấp Tổng thống. Trong khi đó giới lãnh đạo Iran xem ra ít có khả năng từ bỏ các hoạt động làm giàu uranium. Vậy nên, cho dù hai bên có đạt được thỏa thuận, thì nội dung cũng sẽ phải bao gồm việc công nhận Iran có quyền tiếp tục làm giàu uranium, chỉ là dưới sự kiểm soát chặt chẽ.

Tổng thống Bush từng hy vọng Israel và Palestine đạt được một thỏa thuận hòa bình vào cuối năm nay, nhưng xem ra giấc mộng này khó thành hiện thực. Vì lẽ đó, Tổng thống đắc cử Obama cần phải can dự nhiều hơn vào tiến trình hòa bình này. Giai đoạn đầu tiên có thể diễn ra sau cuộc tổng tuyển cử của Israel diễn ra vào ngày 10/2 năm tới.

Từ Thổ Nhĩ Kỳ cho tới Pakistan đều tồn tại hàng loạt nguy cơ, và giờ đây còn bao gồm cả Syria. Rõ ràng, nếu Mỹ muốn ổn định cục diện Iraq, thì không thể không nhận được sự giúp đỡ của Syria.

Cuộc xung đột giữa Nga và Gruzia đã kéo căng mối quan hệ giữa Nga và phương Tây. Vậy Chính phủ mới của Mỹ sẽ thực thi chính sách với Nga như thế nào, khi Mỹ cần sự giúp đỡ của Nga trong vấn đề Iran và Dafur.

Vấn đề trực tiếp nhất trong quan hệ Nga-Mỹ hiện nay là việc có nên để Gruzia và Ukraine gia nhập ngay NATO hay không. Các Ngoại trưởng NATO sẽ thảo luận về vấn đề này trong tháng 12. Tuy nhiên, trên thực tế, chính phủ Bush cũng cho rằng, việc Gruzia gia nhập NATO sẽ phải "sau nhiều năm nữa", do vậy Mỹ vẫn còn có cơ hội cải thiện quan hệ với Nga. Ngoài ra, việc Mỹ triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa ở Ba Lan và Cộng hòa Séc cũng sẽ là một vấn đề cần xem xét đầu tiên trong quan hệ với Nga.

Với Trung Quốc, nhìn chung, quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc trên tất cả các lĩnh vực đều rất quan trọng, bởi Trung Quốc cũng là một trong năm quốc gia thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và có ảnh hưởng lớn trên thế giới về mặt kinh tế và chính trị. Những năm gần đây, quan hệ Trung-Mỹ tiếp tục phát triển ổn định. Chưa có dấu hiệu nào cho thấy B.Obama phải kỳ vọng thêm nữa vào mối quan hệ này.

Bằng việc lựa chọn Obama, cử tri Mỹ đã lựa chọn sự thay đổi thay cho nguyên trạng. Cả thế giới đang chờ nước Mỹ lật giở trang sử mới để B. Obama viết lên những dòng thay đổi. Những thách thức to lớn cũng đang chờ tổng thống thứ 44./.

                       Trần Hạnh Nhân